1936ko urriaren 7a mugarri historikoa izan zen Euskadirentzat. Gerra Zibilean altxatutako tropen aurrerapena bete-betean gertatzen ari zen bitartean, gudari eta milizianoek Gipuzkoa eta Bizkaiaren arteko mugako frontea egonkortzea lortu zuten. Egoera horri esker —bereziki Elgeta, Orozko, Villarreal eta Ondarroako fronteek eutsi zutelako—, historian lehen aldiz euskal gobernu propioa eratzea posible izan zen.
Egun hartan bertan, udal ordezkarien ia aho bateko babesarekin, José Antonio Agirre eta Lekube Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakari izendatu zuten. Gobernu hura batasuneko edo kontzentrazio nazionaleko gobernua izan zen; izan ere, Errepublikarekiko leial ziren euskal alderdi politiko guztiak bildu zituen, gerra eta ziurgabetasun giro betean.
Gobernu berriaren aldarrikapen ekitaldiak Gernikan egin ziren, euskal askatasunen ikur historikoaren inguruan. Arratsaldeko lauretan ospatutako ekitaldian gorputz diplomatikoa, Defentsa Batzordeko kideak, Gorteetako diputatuak, zinegotziak eta kazetariak izan ziren bertan. Une hartan, José Echevarría Novoak —Bizkaiko gobernadore zibila eta Defentsa Batzordeko presidentea zenak—, Errepublikako Gobernuaren izenean, José Antonio Agirreren izendapena irakurri zuen Eusko Jaurlaritzako lehen presidente gisa. Irakurketa amaitzean, bertaratutakoen artean ozen entzun zen “Gora Euzkadi” oihua.
Handik gutxira, Gernikako Arbolaren azpian, José Antonio Agirrek:“Jaungoikoaren aurrean apalik, Euskal Herriaren gainean zutunik eta Bizkaiko Haritzaren azpian, arbasoen oroimenez, nire agindua zintzotasun osoz beteko dudala zin egiten dut.”
Eusko Jaurlaritzaren lehen gobernuak gerra eta erbesteak markatutako ibilbide gogorra izan zuen. Lehenik, 1937ko ekainean euskal lurralde osoa altxatuen esku geratu arte iraun zuen; ondoren, erbestean jarraitu zuen bere jarduna lau hamarkadaz, euskal erakundeen jarraikortasunaren, demokraziaren eta askatasunen sinbolo bihurtuz.
Euskal erbesteratuen lana ez zen laguntza humanitariora mugatu. Euskal herritarrek Kataluniaren eta Errepublikaren defentsan ere parte hartu zuten, tropa frankisten aurrerapenaren aurrean.
Irudiek Agirreren bisitako hainbat une erakusten dituzte Lleidako frontera, bertan borrokan ari baitzen 142. Euskal Piriniotar Brigada Mistoa. Gudari eta miliziano euskaldunez osatutako brigada hura armada errepublikanoaren barruan integratua zegoen, eta euskal herriaren konpromisoaren sinbolo bihurtu zen faxismoaren aurkako borrokan eta Errepublikaren aldeko defentsan, gerraren azken uneraino.
Ebroko gudua, Gerra Zibileko batailarik gogor eta erabakigarrienetako bat, 1938ko udazkenean amaitu zen errepublikarren porrotarekin. Une hartatik aurrera, Francoren armadak Kataluniaren aurkako azken erasoa abiatu zuen. 1939ko otsailaren 4an, tropa matxinatuen aurrerapen geldiezinaren aurrean, Agirre lehendakariak muga zeharkatu zuen erbesterako bidean Lluís Companys presidentearen alboan. Haiekin batera alde egin zuten Manuel de Irujok, Julio Jauregik eta katalanista ezagunek, hala nola Nicolau d’Olwerrek eta Josep Tarradellask.
Ihesaldi hark Kataluniako erresistentzia errepublikanoaren amaiera sinbolizatu zuen, eta aldi berean, erbeste luze baten hasiera izan zen euskal eta kataluniar ordezkari politiko askorentzat. Atzerritik jarraituko zuten demokraziaren eta nazio askatasunen aldeko lana egiten.
1 orrialdetatik 1.a, 14 elementutatik 1.etik 14.era