Bitxiak

Esteban Urkiaga “Lauaxeta”ren amaren josteko makina Otsaila 2026

Otsail honetan zehar, Bitxiak izeneko erakusketa efimeroan, Euskal Abertzaletasunaren Museoak “Singer” markako josteko makina erakusten du, F7923157 serie zenbakiarekin, Esteban Urkiaga “Lauaxeta”ren ama Vicenta Basaranek erabilia, Miren Sorkunde Urkiagak dohaintzan emana eta Euskal Abertzaletasunaren Museoan kontserbatua. Pieza apal eta etxeko hau, ama baten lan isilari lotua, euskal berpizkunde kulturaleko poeta handienetakoa eta XX. mendearen lehen erdiko urte aztoratuetan euskal abertzaletasunaren giltzarri izan zen Lauaxetaren bizitzara hurbiltzeko abiapuntu gisa balio du.

Lauaxeta, Esteban Urkiaga Basaraz, XX. mendearen lehen hereneko euskal berpizkunde kulturalaren sinbolo handienetako bat izan zen, 32 urterekin bizitza moztu zitzaion poeta moderno eta militante abertzalea, baina bere eredu zibiko eta literarioak bizirik dirau euskal herriaren oroimenean. Bere herriaren, kulturaren eta hizkuntzaren maitale, modu bereizezinean batu zituen bere azken egunetan bereziki ikusgarri bihurtuko ziren literatur sorkuntza, konpromiso nazionala eta espiritualtasun sakona.

Bizitza, poesia eta konpromisoa

1905ean Laukizen jaioa eta umetatik Mungian hazia, Lauaxeta baserrian, zeinaren izena ezizen gisa berea egingo zuen, Esteban herriaren modernizazioa eta eguneroko bizitza baserri-tradizioarekin eta euskararekin uztartzen ziren ingurune batean hazi zen. Durangoko, Loiolako eta Oñatiko jesuitekin izan zuen heziketak harremanetan jarri zuen literatura unibertsalarekin eta estetika modernoekin, eta, aldi berean, bere kontzientzia euskaltzalea eta Euskadirekiko konpromisoa sendotu zituen.

Oso laster poeta gisa nabarmendu zen, euskarazko poesiaren berritzaile nagusietako bat izateraino, eta aldi berean euskal abertzaletasunean buru-belarri aritu zen kazetaritzan eta militantzian, Euzkadi egunkariko orrietatik eta Bilboko bizitza kultural eta politiko bizitik. Haren ustez, askatasuna, elkartasuna, sakrifizioa, sormena eta Euskadirenganako maitasuna ez ziren kontzeptu abstraktuak, baizik eta bizitako balioak, “darlo todo por la libertad bien amada – dana emon bihar jako maite dan askatasunari.

Gernika eta azken egunak

1937ko apirilean Alemaniar hegazkinek Gernika suntsitu zutenean, Lauaxeta hiribildu foralera joan zen kazetari frantses bati lagunduz, munduari suntsiketaren egia erakustera eta hiria euskaldunek erre zutela zioen bertsioa aurrera ez zedin. Han, armada frankistak atxilotu eta Gasteizera eraman zuen, non gerra kontseilu sumarisimo batek heriotzara kondenatu zuen.

Ziegan, heriotzaren presentzia hotza hain gertu zuela, bere azken bertso eta otoitzak idatzi zituen, Jainkoari eta bere aberriari, Euskadiri, zuzenduak, bere fedearen eta konpromisoaren sakontasuna erakusten duen agur lasaian. 1937ko ekainaren 25ean, egunsentian, Gasteizko Santa Isabel hilerrian fusilatu zuten, baina ez balek eta ez isiltzeko saiakerak ez zuten lortu bere ahotsa ezabatzea, ezta hurrengo belaunaldiei uzten zien adibidea ere.

Lauaxetaren bitrina “Nor gara gu?”-n

Euskal Abertzaletasunaren Museoko “Nor gara gu?” erakusketan, bitrina batek Lauaxetara hurbiltzeko aukera ematen du, bere bizitzaz, bere mundu afektiboaz eta bere azken aldiaz hitz egiten duten objektu originalen bitartez. Bertan, Atxilo Lauaxetaren arkatzezko marrazki bat ikus daiteke, atzealdean “Eguna Berantz doa” izeneko euskarazko testu bat ageri delarik. Horrekin batera, Zubillagari eskainitako marrazki bat dago ikusgai, poeta mugitzen zen adiskidetasun eta konplizitate kulturalen sarea islatzen duena.

Idatzi zituen liburuak ere agertzen dira: “Arats Beran” eta “Bide Barijak – Norabide berriak”, euskal poesia Europako modernitatera eramateko borondatearen testigantza ukigarria.

Dramatismo berezikoa da “Kristo nirea!” marrazki eta idatzi txikia, “Tabako Konpainia Errentaria”-ko zigarro-kutxatila baten kartoiaren gainean egina, amaiera hurbiltzen ari dela dakienaren larritasuna, otoitza eta buru-argitasuna agerian uzten dituena. Bere ondoan, bisitariak Esteban Urkiagaren “Lauaxeta” idatzia ikus dezake, “Azken Otoitza”, bere fedearen eta bere entregaren sintesi ikaragarria.

Begiradak eta konpainiak

Beira-arasak Lauaxeta bere giza, politika eta kultura harremanetan kokatzen duten irudiak ere biltzen ditu. 1929an Mañarian, Evaristo Bustinza “Kirikiñoren” hileta egunean ateratako argazki batek erakusten du, euskal munduko senide, lagun eta figura nabarmenekin batera. Beste irudi batean agertzen dira, ezkerretik eskuinera, zutik, Jose Domingo Arana, Pedro Albizu, Pedro Basaldua, Gabino Artolozaga eta Emilio Abando, eta eserita, hauek ere ezkerretik eskuinera, Jose Luis Irisarri, Esteban Urkiaga “Lauaxeta” eta Andres Arambalza.

Hirugarren argazki batek Francisco de Maidagan eta beste hainbat lagun biltzen ditu, Lauaxeta zutik eta, lehen planoan, kokoriko, Jesus Maria Zuaznabar eta De Biciosa. Horietan guztietan, Lauaxetaren aurpegia komunitate batean txertatutako gizon batena bezala agertzen da, Euskadiren etorkizunarekiko kezka bera zuten militante, intelektual eta lagunez inguratuta.

Objektuen artean, halaber, Ama Birjinak Haurrarekin egindako marrazki bat dago, Estebanek berak egina. Marrazkiak bere izaeraren alderdi espirituala azpimarratzen du berriro. Eta, agian bitrinaren muin emozional gisa, Gasteizko Santa Isabel hilerrian fusilatua izan aurretik idatzitako bere gurasoei, anai-arrebei eta BBBko presidenteari zuzendutako eskuz idatzitako poesiak eta oharrak daude ikusgai. Esteban Urkiaga “Lauaxeta”ren irudi batek osatzen du aldarri laiko txiki hau, non oroimenak aurpegia egiten duen.

Lauaxeta gaur

Hala, Euskal Abertzaletasunaren Museoko “Nor gara gu?” erakusketan, Lauaxetaren irudia ez da soilik hitzen, daten eta gertaeren bidez aurkezten, baita bere azken egunetako marrazki, argazki, eskuizkribu eta objektu xumeen bidez ere. Bolboraz bildutako poeta honen alderdi bat agerian uzten du bitrinako pieza bakoitzak: sortzaile modernoa, militante abertzalea, lagun leiala, tabako kartoi batean otoitz egin eta marrazten duen fededuna, hil aurretik gurasoei idazten dien semea.

Lauaxeta fusilatu egin zuten, baina bala haiek ez zuten akabatu; Euskadirekiko zuen fedeak, literaturak eta bere eredu lasaiak euskal herriaren begietan suntsiezin bihurtu dute, eta gaur Euskal Abertzaletasunaren Museoak belaunaldi berrien aurrean presentzia hori bizirik mantentzen laguntzen du.

Data: 1904

Erregistro Zenbakia: 12/0042

Neurriak: Altuera: 28 cm x zabalera: 17 cm