Goizeko Izarra 1926ko argazki albuma Ekaina 2026

Ekainean sartzearekin batera, Museoko "Bitxiak" atalean pieza berezi eta aparta aurkezten dizuegu: Tomás Guzmanek emandako argazki-album exklusibo bat. 140 irudiz osatutako bilduma honek Sota familiaren bidaiak eta bizi-pizgarriak azaltzen dizkigu, XX. mendearen lehen herenean Bilboko goi-burgesiaren bizimodu sofistikatuaren lekukotasun paregabea eskainiz. Jatorriz luxuzko aisialdirako jaio zen itsasontzia, baina denboraren eta konpromisoaren argitara, humanismoaren eta askatasunaren ikur bihurtu zena euskal itsas historian.

Itsasontzi honetan bizitako giroa ezin hobeto laburbiltzen du Manu de la Sota idazle eta familiako kideak bere oroitzapenetan idatzitako esaldi honek, itsasontziaren dotorezia eta ondorengo patu tragikoa gogoratzen duenean:

"Goizeko Izarra gure gaztetako mundu polit haren eta gure familiaren itsas bidaia handien lekuko argitsua izan zen; geroago, gure herriaren draman, bere luxua alde batera utzi eta haurrei babesa emateko sorkuntza humanitario bihurtu zena."

Historia baten hastapenak: Sota familiaren yateak

Euskal itsas memoriaren barruan toki nabarmena du Goizeko Izarrak. Sir Ramón de la Sota y Llanoren jabetzako hainbat yatek izen bera eraman zuten bata bestearen ondoren. Haietako batek ospe handia lortu zuen 1899ko uztailean, Ondarroako Josefita txaluparen hondoratzean erreskate-lanetan parte hartzeagatik (Anselmo Guinea margolariak bere obra ezagunean betikotu zuen ekintza).

Gure albumeko protagonista, ordea, bostgarren Goizeko Izarra da. Itsasontzi bikain hau 1904an eraiki zen Eskoziako Troon herrian kokatutako Ailsa Shipbuilding Company ontzioletan. 1.266 tona eta 86 metroko luzera (eslora) zituen yate ikusgarri honek luxu gorena irudikatzen zuen eta, bere hastapenetatik 1937ra arte, Sota familiaren gidaritzapean nabigatu zuen.

Albumeko argazkiek Sota familiak 1926an itsasontzian egindako bi bidaia handi eta dotore jasotzen dituzte batez ere:

• Ipar Atlantikoan barrena: Ostende, Kopenhage eta Stockholm hirietan egindako geldialdiak eta bizi-esperientziak.

• Mediterraneotik zehar: Baiona, Belle-Île, Montecarlo, Venezia, Kairo (eta Asuaneraino iritsiz) eta Jerusalemera egindako ibilbide ikusgarriak.

Gerra Zibila eta zibilen ebakuazioa

1936an Gerra Zibila piztu zenean, Ramón de la Sota Aburtok Nazioarteko Gurutze Gorriaren eta Eusko Jaurlaritzaren esku jarri zuen Goizeko Izarra, biztanleria zibilari laguntzeko lan humanitarioetan. 1937ko maiatza eta ekaina bitartean, itsasontzia Bilboko portutik Frantziarako ebakuazioen ardatz nagusietako bat bihurtu zen.

Itsasontziak egindako bidaietan, errefuxiatu ugari eta “Gerrako Haurrak” izenez ezagutu ziren haur asko salbatu zituen, frankisten bonbardaketetatik ihesi. Itsasontzi frankisten erasoak saihesteko, Britainia Handiko Errege Armadaren (Royal Navy) babespean nabigatu behar izan zuen. Azken bidaia hunkigarrienetan, Gorlizko tuberkulosoen osasun-egoitzako haur gaixoak eraman zituen Frantziara, haien bizitzak salbatuz eta hango sanatorioetara eramanez.

Izena aldatzea eta Bigarren Mundu Gerra

1937an, Bilbo erori ondoren, itsasontziaren norabidea erabat aldatu zen eta bere kronologia historikoak fase berriak ezagutu zituen:

• 1937 (Warrior): Itsasontzia Owen jaunaren eskuetara igaro zen, britainiar jabe baten jabetzara hain zuzen, eta berak Warrior izenarekin bataiatu zuen ofizialki.

• Bigarren Mundu Gerra (HMS Warrior): Erresuma Batuko Marina Realak (Royal Navy) ontzia errekisatu zuen gerra-ahaleginerako. Aurreizki militarra gehituta, HMS Warrior patrullari armatua bihurtu zen.

Dunkerqueko ebakuazioan (Dynamo operazioa) parte hartu ondoren, bere bidaia epikoa 1940ko uztailaren 11n amaitu zen Mantxako Kanalean (Ingalaterrako kostaldearen parean), hegazkin alemaniarrek (Luftwaffe) bonbardatu eta hondoratu zutenean. Guztiz berezia denez, Tomás Guzmanek emandako album honetan ontziaren hondoratzearen uneko argazki itzelen bat ere gordetzen da.

Euskal Abertzaletasunaren Museotik, eskerrak eman nahi dizkiogu Tomás Guzmani egindako dohaintzagatik, eta ekain honetan argazki-album honek gordetzen duen dotorezia, elkartasuna eta gure itsas historiaren oroimena ezagutzera gonbidatzen zaituztegu.