Bitxiak
Aberri Eguna 1966. Zatiketaren hasiera Abril 2026
1966ko apirilaren 10eko Aberri Eguna mugarri historikoa izan zen, lehen aldiz abertzaletasunaren barne-kohesioa hautsi baitzen. Urte hartan, ospakizuna bera baino gehiago, euskal mugimenduaren barnean hazten ari ziren bi estrategia politikoen arteko pultsua bihurtu zen eguna.
Alde batetik, Euzko Jaurlaritzak, EAJk eta ANVk (baita PSOE, UGT eta CNT bezalako erakundeek ere) Gasteizera deitu zuten. Deialdi honek kutsu unitarioa zuen, diktaduraren aurkako indar guztiak batu nahian. "Gudari" edo "Alderdi" bezalako aldizkariek azpimarratu zutenez, 15.000 pertsona inguru hurbildu ziren Arabako hiriburura, poliziak ezarritako kontrol zorrotzak eta "Gasteizko setioa" gaindituz.
Bestetik, ETAk deialdi hausturaile bat egin zuen Irun-Hendaian. Haien ustez, Gasteizkoa deialdi "burgesa" zen eta PSOEk baldintzatuta zegoen (Nafarroa kanpoan uzteagatik). Jakin-eko artxiboek eta garaiko "Zutik!" aldizkariek gogorarazten dutenez, ETAk "langile eta sozialista" izaera eman nahi izan zion egunari, muga artifizialak gaindituz. Ekintza honek errepresio gogorra jasan zuen: poliziak tiroz erantzun zuen eta bi gazte zauritu ziren.
Gasteizko arrakasta jendetsuak eta Irun-Hendaiako tentsioak agerian utzi zuten euskal erresistentziaren barneko norabide aldaketa. Egun hartatik aurrera, Aberri Eguna ez zen soilik aberriaren aldeko festa bat izango, baizik eta euskal munduaren baitako eztabaida politikoaren ispilu nagusia.
Zatiketa politiko honen gainetik, ordea, Aberri Egunak bere indar simbolikoari eutsi zion herri-ospakizun gisa erbestean. Parisko Euskal Etxean, apirilaren 9an (larunbata), Euzkadiko Jaurlaritzako Lehendakariak eta talde partaideen ordezkariek hitza hartu zuten ekitaldi solemne batean. Igandean, hilak 10, Parisko euskal komunitateak egitarau zabala garatu zuen: meza kantatua Gerson kaperan, oturuntza jendetsua Euskal Etxean Lehendakaria buru zela, eta Emakume Abertzale Batza (EAB) erakundeak gaztetxuentzat antolatutako askaria. Ekintza hauek erakusten dute, estrategia desberdinen gainetik, Aberri Eguna euskal nortasunaren eta askatasun-egarriaren jai nagusia zela euskaldun guztientzat.
1966ko Aberri Egunari buruzko esaldiak, idatziak eta pentsamenduak:
1966ko Aberri Eguna Gasteizen ospatzea (...) euskaldunen erabateko anaitasunarena izango da, ideiekiko errespetuan elkartuta eta zapalkuntzaren eta esplotazioaren ilunpeetatik bakearen argi eskuzabalera ateratzeko irrikaz, gizaki guztien eskubideen funtsezko berdintasuna onartzen duten guztien arteko ezberdintasunik gabe.
Eusko Jaurlaritzaren agiria
“Herriak lagundu egingo du eta munduak berriro jakingo du euskaldunok ez garela makurtu frankismoaren uztarrira, eta ez dutela beren eskubideen erabilera ukatzen dien eta etsipen suizida, umiliagarri eta morroia eskatzen dien sistema baten pean jarri nahi.
Gudaria. Euzkadi libre baten alde Europa batu batean, 1966-03 06
“Dei egiten diegu Penintsulako beste leku batzuetatik Euskal Herrira lan eta ongizate erlatiboaren bila etorri ziren guztiei, egun horretan lur honetan jaiotakoekin batera zapaltzen dituen tiraniaren aurka manifestatzeko.
(...) Askatasun eta Demokrazia erregimena berrezartzearen alde. Herrien autodeterminazioaren alde, guztiak Aberri Egunean presente, askatasuna grinaz maite duen herri baten sinbolo zoragarria, zeinaren errekonkistak ezin baitu luze jo.”
Euzkadi Sozialista, 15. zenb., 1966ko martxoa
“Aberri Eguna hurbiltzen ari da. Guretzat, 1966ko euskaldunontzat, kontua ez da festa egitea, borroka egitea baizik. Aberria konkistatzeko borrokatzea (...). Euskal iraultzara iristeko borrokatu. (...) Aberri Eguna euskaldunek euskaldun frantses edo euskal-espainiar izateari uzten dioten eguna da.
Euskal herria munduaren aurrean herri bakar gisa agertzen den eguna da, frantziar eta espainiar kolonialismoak zatitua. ”
Zutik! zenb. 38, 1966
“Irun-Hendaia izango da Euzkadi osoko lan indarren lehen ekitaldi politikoa. Nazionalismo burgesaren aurrean (Gasteiz), langile-abertzaletasuna aurkezten dugu: Irun-Hendaia. Irun-Hendaiako Aberri Eguna/66 urrats garrantzitsua izango da Iraultza Sozialista Euzkadin garatzeko. Dei egiten diegu Euzkadiko langileei Irun-Hendaian manifestazioa egin dezaten beren erabateko askapen nahien alde.”
ETA
“Egun hauetan Aberri Eguna dela eta Gasteizen eta Irunen egin behar diren manifestazioetara elementu separatistak deituz zabaldutako propagandaz ohartarazi nahi du
(...). Argitara ematen da baimendu gabeko bilkura eta batasun nazionalaren aurkako atentatu horien izaera subertsiboa."
Nafarroako gobernadore zibila
“Debeku guztiak gorabehera, Estatu espainoleko probintzia guztietatik ekarritako indarren alardea gorabehera, nahiz eta nahasmena sortzeko egia faltan egindako kanpainak izan, nahiz eta trabak, debekuak eta kanpainak izan, euskal herri abertzaleak erantzun bikaina eman dio bere erakundeen eta bereziki Euzkadiren omenezko jai honen sortzaile den EAJren jarraibideei.”
Alderdi, zenb 228-229, 1966
“Erresistentziaren beste garaipen handi bat: 15.000 euskal herritar manifestatu dira Gasteizen Gestapo Frankistaren errepresioa jasan arren.”
Gudaria. Euzkadi libre baten alde Europa batu batean, 1966-04 17
“Gasteizko Dato kalean Bizkaitik eta Gipuzkoatik etorritako kanpotarrak zeudela ohartu ziren. Gehienek portaera egokia ikusi zuten.”
Pensamiento Alavés, 11.04.1966
“Aberri Eguna edo Euskal Aberriaren eguna Euskadin sinesten dugun, euskal nortasunaren garapena nahi dugun, gure hizkuntzaren, ohituren eta izaeraren alde borrokatzen dugun, eta gurea eta guretzat izateagatik gure Aberria askatu nahi dugun euskaldun guztion batasunerako eguna izan da.”
Radio Euzkadi
“Euskal Herriko kontzentrazio handiaz ari garenean, prentsak nahiago du Irungo manifestazio txikiaz hitz egin (irakurlearentzat ikaragarriagoa, bi herio egon baitziren) eta Gasteizko manifestazio itzela isilarazi.”
La Tribuna des Nations, abril 1966
“1966. urte honetan, Aberri Eguna euskal iraultzaz eta espainiar errepresioaz beterik egon da."
ETA
“Irun-Hendaia aldeko apaizok (...), gure betebehar pastoralak bultzaturik (...) ezin dugu onartu:
1. Aipatutako kontzentrazioen aurretiko debekuak eta zigor-mehatxuak, mota horretako manifestazio guztien aurretik sistematikoki jartzen diren bezala.
2.a Atxiloketak, zehapenak eta, bereziki, indar publikoaren tiroak, gazte babesgabeak zauritu baitzituzten.
3.a Ideologien neurri diskriminatzaile bikoitza erabiltzea, ideologia batzuei mesede egiten dien bitartean beste batzuk zapaltzen dituena.
Kristau kontzientziak eta hiritar zentzu oinarrizkoenak autoritatearen jokabide hori arbuiatzen dute, argi eta garbi bidegabea dena.
Irun-Hendaia aldeko apaizak
"Adierazpen horrek euskaldunek beren askatasunei ematen dieten garrantziaren eta erregimen autokratiko ororen aurka duten ezezkoaren beste froga bat ematen du."
La Tribuna des Nations, abril 1966
Geroz eta nabariagoa zen EAJ eta ETAren arteko zatiketa, eta Aberri Eguna horren adierazgarri bilakatu zen. Bi deialdi egin ziren 1966. urtean. EAJ, ANV eta Euzko Jaurlaritzak -abertzale ez ziren beste erakun-de batzuekin batera (PSOE kasu)- Gasteizera deitu zuten. ETAk, aldiz, "langileen aldeko Aberri Egun sozia-lista" egin nahi izan zuen Irun-Hendaian. Bi deialdiak debekatu zituzten gobernadore zibilek, eta biek errepresio gogorra paratu zuten, mugakoak bereziki.
